Nông dân Trương Văn Trường, nhà ở ấp Phước Lý 1, xã Quới Thiện, huyện Vũng Liêm (Vĩnh Long) cho biết: "Cù lao này thuộc địa phận của 2 xã. Nằm về phía thượng nguồn là xã Quới Thiện, phía hạ nguồn là Thanh Bình. Xã Quới Thiện có 8 ấp thì có 3 ấp (gồm Phước Lý 1, Phước Lý 2 và Phước Thạnh) nằm cặp theo sông Cổ Chiên, bị ảnh hưởng trực tiếp bởi chuyện khai thác cát sông".
Năm nay 43 tuổi, anh Trường kể, gia đình anh sống bằng nghề làm vườn (trồng nhãn, xoài, chôm chôm...) từ khi anh mới biết đi lẫm chẫm. “Mọi sự xâm hại đoạn sông này dẫn đến bao hệ lụy khiến dân cù lao chúng tôi thật sự bức xúc" - anh Trường bộc bạch. Theo hướng tay anh chỉ, bờ dừa gần chục cây mà anh trồng 4 năm nay hiện sắp "đi" theo "hà bá" hết một nửa, mấy cây chuối nằm gần đó cũng đã đổ xuống chỉ còn lú tí đọt lên khỏi mặt nước. Miệng của con rạch (cũng là ranh giới giữa đất của anh với hộ dân khác) ngày càng há rộng ra.
Nông dân Điều Văn Vũ, 52 tuổi, cũng có 10 công đất vườn như anh Trường, nghẹn lời khi chỉ cho tôi xem mấy gốc cây bần già nằm ngoài mặt sông đoạn ngang qua đất nhà anh không thể trụ được nữa, đã đổ nhào xuống sông. Còn mấy đoạn đê bao vườn anh không biết sạt xuống sông lúc nào.
Không phải chỉ người dân sống bằng nghề làm vườn hay có nhà nằm sát sông Cổ Chiên mà người dân, doanh nghiệp sống bằng nghề nuôi cá tra cũng khốn đốn. Tôi theo chân anh Lợi và anh Trí của trại nuôi cá Trí Minh để đến xem những vết sụt đất mới nhất chỉ cách nay hai ba ngày. Khoảng cách giữa hai mí đất từng nằm chung nhau nay chênh lệch có nơi đến 0,5 đến 0,7m. Phía bên ngoài, chỉ cần quan sát thôi cũng đủ biết chủ trại cá này đã tốn không biết bao nhiêu công sức, cừ dừa, cừ tràm. Vậy mà nguy cơ sạt hầm cá đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng.
Anh Trí còn cho tôi xem bản tường trình câu chuyện mà tôi chưa từng nghe bao giờ. Đó là do hoạt động của xáng cạp khai thác cát bất chấp sự phản đối của người dân và những quy định của cấp có thẩm quyền nên cách nay mấy hôm, nhiều người dân đã mượn xuồng máy của trại cá ra với ý định tiếp xúc với chủ phương tiện, đề nghị họ không hoạt động vào ban đêm. Chẳng ngờ, lòng tốt của những người quản lý trại cá (cho bà con mượn xuồng) lại trở thành tai họa cho chính họ. Cụ thể, để trả đũa với sự phản đối của người dân, bỗng hai chiếc tàu chuyên lai dắt xà lan, công suất máy lớn rời vị trí neo, quay mũi về hướng chiếc xuồng máy nhỏ và tăng tốc.
Theo giải thích của người dân, hai chiếc tàu này cố tình chạy áp sát, nhằm tạo sóng để cho chiếc xuồng của trại cá chìm... chơi. Chưa dừng lại ở đó, có người phía đơn vị khai thác cát còn buông lời đe dọa rằng sẽ thuốc cá nuôi trong lồng bè, trong các hầm gần đó. Sợ bị trả thù oan, các nhân viên của phía trại cá đã viết tường trình, gửi chính quyền và ngành chức năng.
Nghe có chúng tôi đến tìm hiểu thực tế, anh Mai Hùng Dũng - Bí thư Chi bộ, kiêm Trưởng ban Nhân dân ấp cho biết: "Nhà tôi cách mé sông khoảng 500m. Gia đình tôi cũng là nạn nhân của tiếng ồn do khai thác cát".
Ấp Phước Lý 1 có gần 300 hộ dân. Anh Dũng nhẩm tính, có khoảng 40% hộ dân bị ảnh hưởng bởi chuyện tiếng ồn của các phương tiện khai thác cát trên sông Cổ Chiên. Với cương vị Bí thư kiêm Trưởng ấp Phước Lý 1, đại diện cho quyền lợi của dân, anh đã nhiều lần lên xuống huyện, xã để tìm hiểu, giải đáp thắc mắc cho dân.
“Cho tới một lần, tôi được đồng chí Năm Thu, bấy giờ là Chủ tịch UBND xã (nay đã nghỉ hưu) cho xem bản photo một số giấy tờ, văn bản có liên quan đến việc khai thác cát sông đoạn dọc theo cù lao Quới Thiện. Đối chiếu lại với thực tế diễn ra trên khúc sông này, tôi mới phát hiện nó cũng không rõ ràng ngay cả trên giấy trắng mực đen" - anh Dũng cho biết.
Vẫn theo lời anh Dũng và nhiều người dân của 3 ấp Phước Lý 1, Phước 2, Phước Thạnh (thuộc xã Quới Thiện) và ấp Trường Thọ (thuộc xã Quới An), tình hình phức tạp và gây bức xúc trong nhân dân như thế nhưng bao nhiêu đơn phản ánh gửi đi, họ không thấy hồi âm. Duy chỉ có lần gần đây nhất cách nay đúng một tháng, bà con nhận được phiếu trả lời đơn khiếu nại và hướng dẫn số 209 do ông Huỳnh Văn Dũ - Trưởng phòng Tiếp dân UBND tỉnh ban hành. Tuy nhiên, theo văn bản này, đơn khiếu nại của bà con đã "vượt cấp", bà con phải gửi đơn cho UBND huyện mới đúng trình tự, quy định của pháp luật. Thế là bà con phải làm lại đơn, đi thuê đánh máy tính, tiếp tục gửi và chờ...
Nhờ sự giúp đỡ của một cán bộ ngành chức năng tỉnh Vĩnh Long, chúng tôi có trong tay hồ sơ liên quan đến một đơn vị được cấp phép khai thác tại khu vực cù lao Quới Thiện. Theo Quyết định số 702/QĐ-UBND do Phó chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Văn Diệp ký ngày 5/4/2010, đơn vị khai thác cát lòng sông tại mỏ thuộc xã Quới An và Quới Thiện, huyện Vũng Liêm là Công ty TNHH Minh Thành Phú. Diện tích khai thác gần 67ha; sản lượng khai thác 200.000m3/năm; số lượng phương tiện khai thác tại mỏ là 3 xáng cạp với dung tích gàu xúc 1,5m3, 2,8m3 và 3m3. Thời hạn khai thác 2 năm (từ tháng 4/2010 tới 4/2012). Quyết định cũng ghi rõ thời gian khai thác trong ngày từ 6h đến 18h; kèm theo đó là các điểm, góc, tọa độ.
Một trong những trách nhiệm mà đơn vị kể trên phải tuân thủ là thực hiện báo cáo kết quả thăm dò cát san lấp trên lòng sông Cổ Chiên, đoạn sông Quới An - Quới Thiện đã được Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long phê duyệt theo Quyết định số 1116/QĐ-UBND ngày 21/5/2009 và các quy định của pháp luật về khai thác khoáng sản, các quy định pháp luật khác có liên quan; thực hiện đúng chế độ báo cáo định kỳ theo quy định hiện hành; thực hiện đóng cửa mỏ, ký quỹ phục hồi môi trường, phí bảo vệ môi trường, tiền mua quyền khai thác cát theo quy định hiện hành...
Trước đó, Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long cũng ký Quyết định số 31/QĐ-UBND phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án "Khai thác cát san lấp trên lòng sông Cổ Chiên thuộc xã Trung Thành Tây và xã Quới Thiện, huyện Vũng Liêm do HTX Sông Tiền làm chủ dự án. Trong quyết định này, chính quyền cũng rất cẩn thận ràng buộc những việc phải làm đối với chủ dự án. Chẳng hạn, chủ dự án phải tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật khai thác, khai thác đúng vị trí, tiến độ, công suất và số phương tiện khai thác, tuyệt đối không được khai thác vượt công suất, độ sâu và khối lượng đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Chủ dự án phải có phương án khống chế tiếng ồn, khí thải; chỉ khai thác từ 6 đến 18h trong ngày; thu gom và xử lý rác thải, nước thải, không xả rác, dầu nhớt xuống sông. Nếu phát hiện có hiện tượng xói lở bờ sông bất thường trong khu vực hoạt động của dự án và khu vực lân cận thì phải ngừng ngay hoạt động khai thác và thông báo cho cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường biết; đơn vị chỉ hoạt động khai thác trở lại sau khi đã làm rõ nguyên nhân và có ý kiến chấp thuận bằng văn bản của cơ quan quản lý nhà nước...
Đó là hai trong số những đơn vị được phép khai thác cát tại khu vực cù lao Quới Thiện. Khi xem các văn bản có liên quan đến hoạt động khai thác cát của doanh nghiệp trên, chính quyền và người dân tại các ấp nằm ven sông Cổ Chiên thuộc 2 xã Quới Thiện, Quới An cho biết, nếu các chủ dự án thực hiện nghiêm nội dung ràng buộc thể hiện trong các quyết định phê duyệt của UBND tỉnh thì chẳng có chuyện gì phải nói.
Theo người dân, để dẫn đến thực trạng kể trên, có phần trách nhiệm của ngành chức năng. Bởi tại đoạn sông này có ngày lên tới 12 phương tiện khai thác cát, cùng với mấy chục phương tiện vận chuyển. Người dân còn tính toán: Với sự khai thác bất chấp giờ giấc, cường độ dày đặc... chỉ trong một thời gian ngắn so với thời gian được duyệt, các chủ dự án sẽ có đủ khối lượng của cả 2 năm. Điều này cũng đồng nghĩa với chuyện Nhà nước mất đi nguồn tài nguyên không nhỏ.
Chúng tôi xin chuyển những bức xúc của người dân đến chính quyền và ngành chức năng của tỉnh Vĩnh Long. Nhà đầu tư mà chúng tôi kể ra trong bài viết cũng nên kiểm tra lại cấp dưới của mình. Theo chúng tôi, không chỉ trên lĩnh vực khai thác tài nguyên khoáng sản, chỉ một khi có sự hài hòa lợi ích của Nhà nước - doanh nghiệp - người dân thì mới được "cơm lành, canh ngọt"