Kate còn viết, việc tôi nhắc đến sự kiện B-52 ở Hà Nội năm 1972 trong hội thảo này, khi được thông báo, đã làm nữ ca sĩ Mỹ Joan Baez vô cùng xúc động. Joan bồi hồi nhớ lại ngày ấy, Joan bay từ Mỹ đến hát cho Hà Nội và cả tù binh Mỹ ở Hỏa Lò nghe những bài ca phản đối chiến tranh, những khúc hát đồng quê dịu dàng, êm ái. Joan muốn Kate thư cho tôi, khẩn khoản yêu cầu tôi viết cho Kate những kỷ niệm của tôi khi nghe Joan hát trong những ngày Hà Nội B-52 ấy để bà cùng được đọc, được nhớ lại mảnh ký ức Hà Nội chói sáng ấy, và hy vọng, biết đâu, số phận có thể cho bà gặp lại Hà Nội 40 năm sau, vào tháng 12/2012? Và bà còn có thể hát cho Hà Nội nghe, dù đã vào tuổi xưa nay hiếm (Joan Baez sinh năm 1941).
Thế là tôi viết thư này, nhờ dịch sang tiếng Anh gửi Kate…
Kate thân mến,
Tôi quá bận cuối năm, nhưng hôm nay buộc phải viết cho Kate, không thể chần chờ. Tôi cảm biết từ trái tim rằng cả hai vợ chồng Ed Tick và Kate đều nóng lòng đợi tôi hồi âm, bởi chúng ta đã xa nhau dằng dặc cả năm trời, chẳng được nhìn thấy nhau, đúng không?
Nhờ email của Kate khẩn khoản yêu cầu tôi viết cả cho ca sĩ Joan Baez cùng đọc, mà tôi bỗng dưng nhớ bạn bè Mỹ, nhớ nước Mỹ quá chừng. Nhớ tháng 11-2010, chúng ta cùng dự Hội thảo quốc tế "Chiến tranh và hòa bình" ở Đại học Case Western Reserve, bang Ohio. Trước đó, một đoàn cựu chiến binh Mỹ do Ed Tick dẫn đầu, lần sang này là thứ 10, quyết đến Hà Nội dự Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội. Tôi nảy sinh ý tưởng dẫn các bạn Mỹ về quê ngoại làng Đình Bảng, thăm viếng Đền Đô, thắp hương trên bàn thờ Lý Bát đế, rồi về làng trẻ em Việt bị chất độc da cam S0S ở Hà Đông, quay về hồ Hoàn Kiếm, đến rạp Công Nhân phố Tràng Tiền xem kịch "Dời đô" của Nhà hát kịch Quân đội. Và sau đó, đến tận trường ĐH KHXH&NV Hà Nội của tôi giao lưu với giảng viên, sinh viên từng đi chiến trường những năm chống Mỹ. Liền sau đó tôi nhận lời Ed Tick và các bạn mời sang Mỹ dự hội thảo, ngay sau chuyến thăm Việt Nam lần thứ 10 ấy của tổ chức "Tâm hồn người lính".
Thế đấy, chúng ta đã nhờ những cuộc gặp gỡ ân tình ở Hà Nội và nhờ cuộc hội thảo sau đó ở Mỹ mà trở nên rất thân thiết, như đã từng sống chung dưới một mái nhà, như anh chị em, không phân biệt người Mỹ, người Việt, chỉ thuần là những người bạn, không bị mặc cảm theo thói thường, bởi lịch sử giữa hai nước Việt Nam và Mỹ từng có cuộc chiến tranh kéo dài hàng mấy chục năm, và khi chấm dứt vào năm 1975, cả hai bên đều chịu hậu quả và tổn thất thật nặng nề.
Và trí nhớ tôi quay về một mảnh ký ức sâu đậm nhất: những trận bom B-52 của không quân Mỹ tháng 12/1972, tưởng đâu đã xa vời hoài niệm về một thời Hà Nội đạn bom… đã cách đây sắp tròn 40 năm (1972-2012). Và tôi nhớ lại nguyên tươi một chiều trong chuỗi ngày Hội thảo "Chiến tranh và Hòa bình" ấy (từ 24 đến 31/10/2010 ở Ohio).
Trong gian phòng hội thảo quốc tế của khuôn viên rất rộng trường Case Western Reserve, tôi xúc động đứng bật dậy khỏi ghế ngồi. Chủ tọa tuyên bố ai cũng chỉ có hai phút đứng lên kể về kí ức chiến tranh, nhất là cuộc chiến ở Việt Nam. Tôi chọn rất nhanh, dùng hai phút ấy nói về tiếng hát của nữ ca sĩ nhạc đồng quê Joan Baez và Hà Nội tháng 12/1972.
Với tinh thần "phút nói thật về chiến tranh", tôi đã kể trong ngập tràn xúc động.
…Chuỗi 12 ngày đêm B-52 ấy rơi đúng vào mùa Hà Nội rét ngọt. Tôi vừa nhận bằng cử nhân văn chương (tôi học khóa 13 (1968-1972, khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội), từ nơi sơ tán Hiệp Hòa, Hà Bắc, về nhà tôi ở Ngã tư Vọng, Khu tập thể Đài Tiếng nói Việt Nam (TNVN) đúng mùa Giáng sinh và Năm mới dương lịch, trong không gian chiến sự tột cùng căng thẳng. Bầu trời Hà Nội luôn gầm rú tiếng máy bay B-52 của không quân Mỹ, với những đợt oanh kích dữ dội. Cuộc sống thường nhật Hà Nội đứt đoạn, thất thường bởi những đợt bom B-52. Người Hà Nội suốt ngày đêm lên xuống hầm trú ẩn theo tiếng khẩn cấp báo động của làn sóng điện Đài TNVN.
Gần ngày Giáng sinh, một chiều muộn rét căm căm, bố tôi chở tôi bằng chiếc xe đạp Liên Xô cũ kỹ từ Ngã tư Vọng lên trụ sở Đài TNVN 58 phố Quán Sứ, muốn tôi nghe một nữ danh ca Mỹ phản chiến, vừa bay từ Mỹ sang Hà Nội, hát cho cán bộ nhân viên Đài TNVN. Sau đó, nữ ca sĩ này sẽ sang phố Hỏa Lò, hát mừng Giáng sinh và năm mới cho tù binh phi công Mỹ bị bắn rơi tại Hà Nội, đang bị giam giữ tại đó.
Thế rồi, đêm ấy, trước mắt tôi, nữ ca sĩ Mỹ Joan Baez bất ngờ xuất hiện trên sân khấu hội trường Đài TNVN. Tiếng vỗ tay vang dậy. Bỗng chốc, tôi thấy tim mình đập mạnh, người ấm nóng.
Joan Baez cúi đầu chào, nói tiếng Anh giọng trầm ấm, chúc mừng Hà Nội mùa Giáng sinh - năm mới 1972-1973, rồi cúi thấp mình, nói lời xin lỗi nghẹn ngào, sẻ chia tận đáy lòng về cuộc không kích B-52 của Mỹ đang đổ xuống Thủ đô Hà Nội, khiến nhiều người chết, phố xá hoang tàn đổ nát. Joan Baez thành thực bày tỏ sự phản đối cuộc chiến phi nghĩa của Mỹ ở Việt Nam và kết thúc diễn từ: "Tôi xin được đứng về phía Hà Nội bằng tiếng hát".
Joan Baez bắt đầu cất tiếng hát. Quả đúng là giọng hát kinh điển của dòng nhạc dân gian Mỹ, là một tiếng hát rực lửa phản chiến. Giọng hát truyền cảm thật nồng nàn, ấm áp, cùng giai điệu trữ tình dân gian sâu lắng qua cách hát của Joan đã đi thẳng vào lòng người Hà Nội, rồi từ đó ở lại mãi trong trái tim tuổi hai mươi của tôi cho đến tận hôm tôi kể lại cho các bạn Mỹ và đại biểu quốc tế, từ gần 20 nước đến hội thảo này, với ký ức riêng còn hồng tươi màu đau thương. Tôi đã thấu suốt và cẩn trọng cất giữ tiếng hát ấm áp của Joan từ ngày B-52 khốc liệt ấy. Và ngay từ ngày ấy, tôi đã đoan chắc rằng, còn có một nước Mỹ khác, với những người như Joan, không tha thứ cho một nước Mỹ với bom B52 nhằm triệt tiêu Hà Nội.
Ngay sau đó, phố Khâm Thiên, Bệnh viện Bạch Mai và ngôi nhà của tôi, cùng khu tập thể Đài TNVN ở Đại La, Ngã tư Vọng, bị liên tiếp giội bom B-52. Hà Nội ngập trong ngút trời khói lửa đạn bom, và lệnh sơ khán khẩn cấp được ban bố. Lần này thì bố tôi buộc tôi phải sơ tán khỏi Hà Nội. Tôi khoác balô, lần theo lưng bố, đi bộ vất vả leo trèo trên ngói tan gạch nát phố Khâm Thiên còn nghi ngút lửa cháy, văng vẳng tiếng khóc than vào một buổi sáng sớm cuối tháng 12, ra đầu Ô Cầu Dền lên xe sơ tán.
Hình ảnh Khâm Thiên tang thương ấy đeo đẳng suốt dọc đường xe đưa tôi lên Hòa Bình sơ tán, vương vấn quấn quyện cùng tiếng guitar gỗ chập chờn giọng hát say đắm tình yêu Hà Nội của Joan Baez và tiếng Đài TNVN phát sóng tác phẩm ký hào hùng của nhà văn Nguyễn Tuân: "Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi"…
Mấy ngày sau, chúng tôi rời Ohio, kết thúc tuần hội thảo. "Phút nói thật" được tái lập tại 3 trường đại học ở Albany mà chúng tôi được vợ chồng Ed Tick và Kate mời đến dự giờ những môn học, những hội thảo, triển lãm mỹ thuật: "Phụ nữ và chiến tranh", Chiến tranh và chính trị", “Chiến tranh và làm lành văn hóa”, "Chiến tranh và văn học nghệ thuật", "Chiến tranh và lời nói hòa bình từ trẻ em Việt Nam"…
Tôi nhớ hôm đầu đến Albany, ngay sau "Phút nói thật", chúng tôi về nhà Ed Tick. Vừa bước qua cửa nhà, luôn được một chú rùa Hồ Gươm bằng đá xanh Ed mua ở Việt Nam canh giữ, Ed vội kêu lên: "Tôi đã chuẩn bị cho các bạn, nhất là Minh Thái, một món quà đặc biệt!". Rồi Ed thành kính đốt nén hương trầm theo tục lệ Việt trên bàn thờ, cũng bày biện theo cách Việt, lầm rầm khấn vái trước di ảnh ông bà bố mẹ của cả hai bên thông gia, lục lọi trong phòng làm việc, đưa tôi một đĩa nhựa cũ kỹ, khá to của Joan Baez được sản xuất tại Mỹ từ năm 1973, ngay sau những ngày B-52 Joan hát ở Hà Nội Việt Nam. Ed đã chuyển sang đĩa CD, cho vào đầu máy, bấm nút. Trong ngào ngạt hương trầm, bất ngờ, cả một không gian đầy-âm-thanh-đặc-sệt-Hà-Nội-B.52 trở về.
Tôi nhớ nhất ca khúc "Ở đâu bây giờ Sơn Mỹ". Ed Tick và Kate cùng cúi đầu nghe, không ngăn được nước mắt. Giọng trầm trầm, Ed kể ông đã xuống đường biểu tình chống chiến tranh Mỹ ở Việt Nam từ năm 1970, khi còn là sinh viên đại học. Cùng năm ấy, 4 sinh viên Đại học Kent State bang Ohio (cùng sinh vào đầu thập niên 50, cùng tuổi ông và tôi, đã bị cảnh sát Mỹ bắn chết giữa sân trường. Ông từ lâu yêu mến tiếng hát của Joan, xúc động vì bà đã chống chiến tranh Mỹ ở Việt Nam bằng tiếng hát và không quản ngại đạn bom mà đến tận lòng Hà Nội hát vào năm 1972 ấy. Nước mắt lưng tròng, Kate ôm lấy tôi xin lỗi về những trận bom B-52 đã ném xuống "Hà Nội của bạn".
Chúng tôi ngồi như thế rất lâu, cùng đắm chìm rưng rưng hoài cảm trong tiếng hát thiết tha đẫm đầy thương cảm của Joan về một thời Hà Nội đạn bom và hào hùng…
Ed Tick khẽ lau nước mắt, cho hay: Tháng 10 mới đây, Joan Baez đã đến hát ở Albany-thành phố của gia đình ông và tháng 11 này, Joan đã trở về San Fransisco hát tiếp. Tiếng hát của nữ ca sĩ gần tuổi thất thập sao vẫn tròn đầy, dạt dào tình cảm, vẫn được công chúng Mỹ hâm mộ, đặc biệt là chiến binh Mỹ trải qua chiến tranh Việt Nam. Sau này, khi đưa chúng tôi đến New York thăm tượng Nữ thần Tự Do, nhân ghé thăm bạn, tôi đã được chính người bạn ấy của hai vợ chồng tặng một CD của Joan Baez, sau khi cùng nghe trọn đĩa CD ấy, và ôn lại kỷ niệm Hà Nội.
Cuối tháng 11, từ biệt hai vợ chồng Ed, xuống San Fransisco chơi một tuần trước khi về Hà Nội, tôi chứa chan hy vọng gặp lại Joan Baez. Nghe Ed Tick thông báo lại câu chuyện tôi kể về Joan Baez ở hội thảo 2010 tại Mỹ, Joan đã thật cảm kích khi biết ở Việt Nam vẫn còn nhiều người Hà Nội cất giữ tiếng hát của bà trong ký ức từ 1972.
Joan muốn tôi viết câu chuyện này trong thư gửi Kate, cho bà cùng được đọc, được nhớ Hà Nội B-52 ngày ấy… Thì tôi đã viết đây.
Ed bảo hai vợ chồng, nhất là Kate, đã thuyết phục và Joan đã rất hào hứng đồng thuận cho cuộc trở về Hà Nội, hát lại những bài bà đã hát cho mùa đông Hà Nội 1972. Tôi quá mừng, và lập tức ước ao rằng, Joan Baez sẽ trở lại Hà Nội, lần nữa, sau 40 năm, chỉ với cây guitare gỗ giản dị, lại cất tiếng hát quyến rũ đắm say ở đúng số nhà 58 Quán Sứ và nhà số 1 duy nhất của phố Hỏa Lò, giờ đã thành di tích lịch sử Hà Nội. Và rất nhiều người Hà Nội, trong đó có tôi, của những ngày B-52 ấy, cũng sau 40 năm, sẽ lại được nghe Joan hát qua Đài phát thanh, Đài truyền hình, báo mạng… của Việt Nam, và cả ở Nhà hát Lớn Hà Nội nữa, để nhớ, nhớ mãi, không bao giờ quên, không thể nào quên những ngày Hà Nội B-52 ấy, trong tiếng hát nồng nàn thơm thảo, đầy ắp sẻ chia tận đáy lòng của nữ ca sĩ Mỹ Joan Baez. Chắc chắn, Hà Nội sẽ chẳng bao giờ quên người bạn ca sĩ Mỹ đặc biệt này, của một thời chiến tranh khốc liệt đã qua và của cả một thời hòa bình tươi đẹp hôm nay…
