Gaddafi từng nhanh chóng biến thù thành bạn rồi trở lại là kẻ thù lần nữa trong mối quan hệ phức tạp đến khó hiểu giữa ông với tình báo Anh.
Trở lại thời điểm tháng 3/2003, khi những quả bom sắp được trút xuống thành phố Baghdad của Iraq, trụ sở MI-6 ở Vauxhall Cross nhận được cú điện thoại từ một người Palestine báo tin về một thông điệp của lãnh đạo Libya - Đại tá Gaddafi. Đó là sự khởi đầu của một mối quan hệ phức tạp đến khó hiểu với kẻ thù cũ.
Saif, con trai của Gaddafi, muốn đích thân trao thông điệp. Điểm hẹn được sắp xếp trong căn phòng khách sạn sang trọng Mayfair. Hai sĩ quan MI-6 có mặt, còn Saif lo lắng tột độ. Trước đó Saif chưa từng gặp gỡ bất cứ điệp viên nào của Anh, và Saif đánh giá những người này là kẻ thù muốn phá hoại chế độ của cha mình.
Khi Saif ngồi đối diện với họ, Saif giải thích: cha ông muốn nói chuyện về vũ khí hủy diệt hàng loạt. Vào ngày cuộc chiến xâm lược bẩn thỉu bắt đầu nổ ra ở Iraq, một chiếc máy bay bí mật cất cánh đến Libya . Hai sĩ quan tình báo MI-6 có mặt trên chiếc máy bay hướng đến thành phố Sirte, quê hương của Gaddafi.
Quyết định của Gaddafi thời điểm ấy mang tính sống còn. Gaddafi đang lo lắng mình sẽ là mục tiêu tiếp theo sau Tổng thống Iraq Saddam Hussein và mong muốn một con đường sống còn trong cộng đồng quốc tế bằng cách tuyên bố từ bỏ chương trình vũ khí bí mật mà ông nghĩ không ai biết về nó. Thật ra chương trình này không là tuyệt mật như Gaddafi lầm tưởng.
Kể cả sự dính líu của chính quyền Libya với chủ nghĩa khủng bố quốc tế cũng chẳng lạ gì với tình báo Anh - họ đặc biệt quan tâm đến số bom đạn mà Gaddafi cung cấp cho tổ chức vũ trang IRA được Anh coi là khủng bố. Bởi vì tình báo Anh biết tỏng chương trình hạt nhân của Gaddafi được nuôi dưỡng bởi nhà khoa học hạt nhân Pakistan AQ Khan (mạng lưới của Khan đã bị MI-6 và CIA thâm nhập) từ lâu lắm rồi.
Gaddafi nói với Mark Allen - lãnh đạo nhóm tình báo MI-6 - rằng ông chủ Cơ quan Tình báo Libya Moussa Koussa là người đại diện trong những cuộc thương lượng giữa hai bên. Vài ngày sau cuộc hội kiến với Gaddafi, Mark Allen cùng với ông chủ MI-6 Richard Dearlove tức tốc bay đến Washington để gặp Tổng thống Bush - người chỉ định sĩ quan tình báo Steve Kappes đại diện cho chính quyền Mỹ.
Mối quan hệ giữa Koussa với Anh và Mỹ được thiết lập từ lâu. Moussa Koussa học hành ở Mỹ và có thời gian bị trục xuất khỏi nước Anh vì tội đe dọa sát hại một người chỉ vì bất đồng quan điểm. Đối với người Anh, việc ngồi vào bàn thương lượng với Koussa có nghĩa là họ phải ngậm bồ hòn làm ngọt.
Người Libya rất lo lắng khi phải tiết lộ những vũ khí mà họ có trong tay (dù hoàn toàn không sẵn sàng hành động), bởi vì họ sợ sau khi rời bàn thương lượng bí mật, Anh và Mỹ có thể sử dụng thông tin thu được làm cái cớ để tấn công Libya . Trong khi đó sự lảng tránh của Libya cũng gây hoài nghi cho MI-6 và CIA - hai cơ quan biết Gaddafi đang che giấu bao nhiêu chuyện.
Mùa hè năm 2003, một tình thế bế tắc xuất hiện, một nguy cơ cần được giải quyết. Một nguồn tiết lộ về chiếc tàu hàng gồm 5 container chứa nguyên liệu hạt nhân đi về hướng Libya . Mark Allen gọi Koussa để chất vấn và người Libya đồng ý cho phép một nhóm thanh sát viên đến Libya .
Và ngày 19/10/2003, một chiếc máy bay nhỏ chở nhóm chuyên gia kỹ thuật phối hợp MI-6 - CIA cất cánh từ sân bay Northolt hướng đến Libya . Trong khi đó chỉ có một nhúm quan chức hai phía biết được thông tin về chuyến bay đặc biệt này mà thôi. Nhóm chuyên gia tình báo được người Libya đón tiếp trong cùng ngày và ngay tối hôm đó họ lập báo cáo nhanh gửi về Lengley (trụ sở CIA) và Vauxhall Cross (trụ sở MI-6).
Nhưng người Libya vẫn tiếp tục có thái độ lảng tránh. Sau 10 ngày, nhóm chuyên gia MI-6 và CIA thất vọng bay trở về nhà. Ông chủ bí ẩn của tình báo Libya Moussa Koussa tiếp tục được mời đến nước Anh để thảo luận vấn đề. Lần này thông tin tình báo được đặt thẳng trên bàn trước mặt Koussa để nhấn mạnh sự khác biệt rõ rệt giữa những gì mà chính quyền Libya tuyên bố và những gì mà tình báo Anh - Mỹ biết là sự thật - trong đó bao gồm băng ghi âm về cuộc trò chuyện bí mật giữa AQ Khan và ông chủ chương trình hạt nhân của Libya. Koussa chấp thuận một cuộc thanh tra lần thứ hai bắt đầu từ ngày 9/12/2003, song lần này cũng chẳng có kết quả gì.
Trước khi trời sáng, nhóm chuyên gia Anh - Mỹ đi ra sân bay. Khi sắp sửa bước lên máy bay, người Libya trao tay cho nhóm chuyên gia một đống phong bì màu nâu cao có đến 30cm. Bên trong đống phong bì đó là bản thiết kế vũ khí hạt nhân. Đây đúng là những gì mà MI-6 và CIA mong đợi từ lâu! Nội dung cuối cùng của thỏa thuận hai phía được giải quyết vào vài ngày sau đó trong căn phòng kín trong Travellers Club trên chiếc máy bay Pall Mall.
Ngày 19/12/2003, vấn đề ngoại giao bí mật cuối cùng được công khai. Sau đó vài tuần, Tổng thống Pakistan Musharraf bấy giờ gây sức ép buộc AQ Khan giải tán mạng lưới của ông. Đây là chiến thắng quan trọng của tình báo Anh - Mỹ, song nó cũng chỉ là cái bóng mờ trước cuộc khủng hoảng đang tăng cao xoay quanh vấn đề vũ khí hủy diệt hàng loạt của Saddam Hussein.
Đoạn kết kỳ lạ trong câu chuyện của bộ ba Moussa, Gaddafi và MI-6 diễn ra vào nhiều năm sau đó. Thời gian trôi qua và Gaddafi cảm thấy vỡ mộng đối với thỏa thuận đã ký kết với MI-6 và CIA. Các công ty dầu mỏ phương Tây niềm nở đón tiếp Gaddafi, còn Thủ tướng Anh Tony Blair viếng thăm lãnh đạo Libya ngay trong căn lều của ông, song Gadafi không hề cảm thấy thỏa mãn.
Bản thỏa thuận ra đời vì sự sống còn của Libya , cho nên khi mà chính quyền nước này bị đe dọa hồi đầu năm nay Gaddafi bắt đầu thẳng tay trấn áp người nổi loạn bằng bạo lực. Những người am hiểu vấn đề bên trong Libya đến giờ vẫn thắc mắc tại sao Gaddafi chưa sử dụng đến “vũ khí cuối cùng” trong tay mình là kho vũ khí hóa học.
Về phần Moussa Koussa, do là người trung gian ký kết thỏa thuận với tình báo Anh - Mỹ cho nên phải trả giá - ông bị hất khỏi chiếc ghế lãnh đạo tình báo Libya để chuyển sang làm Ngoại trưởng nước này! Người Libya coi đây là một quyết định giáng chức nhục nhã. Nhưng vốn là người rất thận trọng và lắm mưu mô, Koussa không vội bay khỏi Libya khi đất nước rơi vào khủng hoảng mà chỉ thật sự bỏ chạy khi biết chắc rằng chế độ Gaddafi bắt đầu phải hứng chịu chiến dịch không kích của NATO.
Bất chấp câu chuyện giữa mình với MI-6, nước Anh không là điểm đến đầu tiên mà Koussa chọn lựa. Ban đầu nước Pháp tiếp xúc với Koussa tại hội nghị ở Ethiopia, sau đó đến cuối tháng 3/2011 ở thủ đô Tunisia . Nhưng vào phút cuối cùng, Paris quyết định tố cáo công khai Gaddafi - tình huống bất ngờ đối với Koussa. Bị mắc kẹt ở Tunisia và trong tình thế tiến thoái lưỡng nan, cuối cùng cựu lãnh đạo tình báo Libya chọn điểm đến là nước Anh.
Những diễn tiến quá nhanh của cuộc khủng hoảng tại Libya đòi hỏi Koussa phải đào thoát ngay lập tức. Trong vòng chưa đầy 24 giờ, Koussa đã bay đến Anh. Sau khi đến nơi, Koussa được giới quan chức Anh chất vấn, nhằm moi thêm thông tin chi tiết về chế độ Gaddafi. Koussa chắc chắn khó thoát khỏi quyết định truy tố vì sự liên can của ông ta đến vụ khủng bố ở Lockerbie, Scotland và cái chết của Yvonne Fletcher. Nếu như cá nhân Koussa không dính líu thì chắc hẳn ông ta phải biết hung thủ là ai.
Hiện nay, MI-6 đã gửi một nhóm điệp viên đến Benghazi để hợp tác với phe nổi dậy. Sự hỗ trợ của tình báo phương Tây và Qatar nằm trong bí mật song nó có tác động rất lớn đến cuộc chiến lật đổ chính quyền Gaddafi. MI-6 cũng sẽ tuyển mộ người Libya để thu thập thông tin tình báo. Không chỉ MI-6 vào cuộc ở Libya mà cả Trung tâm Gián điệp điện tử Anh GCHQ cũng có phần tham gia tích cực.
Và chương cuối cùng về mối quan hệ phức tạp giữa nước Anh, MI-6 và Gaddafi có lẽ nay mai sẽ được dư luận biết rõ