Nói thế cũng để thấy, tính cấp thiết của việc thức tỉnh nhận thức chung cho cộng đồng đối với loại tội phạm này đã lên tới đỉnh điểm.
Hệ thống xử lý nước thải có cũng như không
Một trong những vụ việc gần đây nhất gây được sự chú ý của dư luận là trường hợp Công ty TNHH LongTech Precision Việt Nam (Long Tech) bị bắt quả tang xả thải độc hại ra môi trường. Điều đáng chú ý ở chỗ, mặc dù có xây dựng hệ thống xử lý nước thải khá quy mô, nhưng đơn vị này lại lén lút đấu nối, lắp đặt thêm một hệ thống ống ngầm để xả trộm ra môi trường một lượng lớn nước thải độc hại không qua xử lý.
Về vụ việc nói trên, Thượng tá Lê Quang Đồng, Trưởng phòng 2 - Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường cho chúng tôi biết: Vào khoảng đầu tháng 6/2011, qua công tác nắm tình hình và từ phản ảnh của người dân, các trinh sát phát hiện LongTech, chuyên kéo sắt, mạ lò xo có trụ sở tại Khu công nghiệp (KCN) Quế Võ, xã Vân Dương, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh có dấu hiệu xả trộm nước thải độc hại ra môi trường. Từ những tài liệu thu thập được cho thấy đơn vị sản xuất này thường xuyên không vận hành hệ thống xử lý nước thải tập trung mà xả thải trực tiếp ra môi trường bên ngoài theo hệ thống bí mật để che mắt sự phát hiện của lực lượng chức năng và người dân xung quanh vùng.
Việc kiểm tra LongTech được diễn ra hơn một tháng sau đó. Khi các trinh sát ập vào, dưới sự chứng kiến của đại diện chính quyền địa phương và đơn vị sở tại, đã phát hiện, bắt quả tang LongTech đang xả trộm một lượng lớn nước thải không qua xử lý từ phân xưởng mạ, ra hệ thống thoát nước chung của KCN. Nước thải tại xưởng mạ được thu gom, chảy vào 1 hệ thống đường ống lớn đi ngầm dưới đất, sau cùng được đấu nối vào đường thoát nước mưa của nhà xưởng dẫn ra ngoài. Ngoài hành vi xả thẳng nước thải không qua xử lý ra môi trường, Cơ quan Công an còn phát hiện công ty này để lẫn chất thải nguy hại với rác thải sinh hoạt, vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường.
Cho đến thời điểm hiện tại, Thượng tá Đồng cho chúng tôi biết phía LongTech khai nhận khối lượng nước thải độc hại chưa qua xử lý mà đơn vị này xả ra môi trường mỗi ngày là khoảng 50m2. Tuy nhiên, ông cho biết, con số thực tế có thể còn lớn hơn nhiều. Một đoạn ống xả thải ngầm của LongTech đã được lực lượng CSĐT tội phạm về môi trường yêu cầu đào lên để làm rõ thêm hành vi vi phạm. Mặc dù vậy, khi chúng tôi đặt câu hỏi liệu đơn vị vi phạm ấy có bị truy tố trách nhiệm hình sự hay không thì chỉ nhận được cái cười không tươi lắm: "Cũng khó đấy!".
Vì sao cố tình?
Câu trả lời qua hàng loạt các vụ việc tương tự đã bị phanh phui cho thấy, một cách rõ ràng, là vì tiền và để giảm chi phí. Theo Thượng tá Lê Quang Đồng, hành vi vi phạm phổ biến ở hai nhóm: Đối với các đơn vị nằm trong khu công nghiệp như trường hợp của LongTech hay của Công ty TOYODA GIKEN ở KCN Nội Bài được phát giác trước đó, mặc dù có đường thoát thải vào hệ thống xử lý chung nhưng lại lắp đặt thêm hệ thống riêng để xả thải tự do. Đối với các đơn vị nằm ngoài KCN như trường hợp của Công ty Tung Kuang, mặc dù có khu xử lý tập trung nhưng lại không vận hành mà sử dụng một hệ thống thứ 2 bí mật xả thẳng ra môi trường, lợi dụng những hôm trời mưa, đêm tối để tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng và của người dân xung quanh.
Như vậy là, hành vi vi phạm đã rõ ràng, và đều là cố tình vi phạm. Qua công tác điều tra mở rộng từ các vụ việc cho thấy một thực tế đáng báo động là hầu hết những hành vi này đều được dự tính ngay từ khi doanh nghiệp bắt đầu hoạt động đầu tư. Có nghĩa là những hệ thống bí mật ấy được khởi tạo ngay từ khi xây dựng các nhà máy, phân xưởng chứ không phải chỉ là "thấy không ai nói gì" như có đơn vị đã từng khai nhận khi bị phát hiện vi phạm.
Đi sâu vào trường hợp vi phạm của Công ty Tung Kuang, lực lượng cảnh sát môi trường đã phát hiện hai ống ngầm lớn có đường kính cỡ phi 300 được chôn sâu cách mặt đất hơn 1 mét nối từ hệ thống gom nước thải của đơn vị rồi sau đó dẫn ra sông Ghẽ thuộc địa phận Cẩm Giàng, Hải Dương. Phải mất đến hơn hai ngày trời sử dụng phương tiện cơ giới, khoan cắt bê-tông, lực lượng cảnh sát chức năng mới "khai quật" được hệ thống này.
Cũng qua công tác điều tra mở rộng cho biết, để bí mật xây dựng hệ thống xả thải "ma" này, Tung Kuang đã sử dụng ít nhất là 2 tốp thợ khác nhau chia làm 2 công đoạn thi công từ trong ra ngoài. Như thế có nghĩa là tốp thi công sau không biết đường ống bắt nguồn từ đâu, và nhóm thợ đến trước lại không biết đường ống mình đang thi công sẽ dẫn đi đâu. Điều này đã gây khó khăn không nhỏ cho quá trình điều tra, thu thập chứng cứ của lực lượng chức năng về sau này.
Ngoài việc che giấu ý đồ xả thải bằng hệ thống "ma", phía Tung Kuang còn sử dụng biện pháp quản lý chặt chẽ để thông tin không thể rò rỉ được ra ngoài. Điều hành hệ thống "ma" chỉ có 2 người. Chỉ một quản lý hệ thống và một nhân viên vận hành của Tung Kuang biết mỗi khi nhấn nút mở van xả thải, điều gì sẽ xảy ra. Chỉ đến khi qua công tác đấu tranh của cơ quan công an, mới "lòi" ra một phó tổng giám đốc của công ty trực tiếp chỉ đạo hệ thống "ma" ấy.
Cũng qua đấu tranh khai thác, Tung Kuang đã thừa nhận mặc dù có hệ thống xử lý tập trung nhưng nếu sử dụng hệ thống "ma", mỗi tháng công ty sẽ "tiết kiệm" được khoảng hơn 100 triệu đồng các loại chi phí tiền điện, tiền hóa chất xử lý, tiền thuê đổ bùn thải…
Được biết trước đó, năm 2007, Tung Kuang đã từng bị Thanh tra Bộ Tài nguyên và Môi trường xử phạt hơn 100 triệu đồng vì hành vi xả chất thải nguy hại chưa qua xử lý ra môi trường. Thế nhưng nếu tính thời gian từ khi đơn vị này được cấp phép đầu tư từ năm 2003, hay cụ thể hơn là từ khi chính thức đi vào sản xuất năm 2005, thì khoản tiền phạt ấy có thấm vào đâu so với khoản tiền "tiết kiệm" được từ vận hành hệ thống "ma" đem lại?
"Sờ" đến đâu, vi phạm đến đấy
Thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý, Cục trưởng Cục Cảnh sát PCTP về môi trường đưa ra một đánh giá chung: Cả nước có khoảng trên 200 KCN. Tài liệu giám sát của Quốc hội cho hay hơn 90% có vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường. Tài liệu của Cục là hơn 70% vi phạm. Nhưng trên thực tế là "sờ" vào đâu là thấy vi phạm ở đấy.
Tuy nhiên, theo Thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý, vẫn còn một mảng nữa cũng không kém phần quan trọng trong công tác bảo vệ môi trường mà hệ thống luật pháp và các lực lượng chức năng chưa "sờ tới" được, đó là xả thải gây ô nhiễm không khí, khói bụi và hoạt động sản xuất gây ra độ ồn, độ rung động (kiểm soát âm thanh cho phép). Trong điều kiện xã hội phát triển thì đây cũng sẽ là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống dân sinh và thể hiện chất lượng sống.
Hiện nay, các vi phạm về xả thải nguy hại ra môi trường được phát hiện theo một số hình thức: là đơn vị sản xuất kinh doanh nhưng không đầu tư xây dựng khu xử lý chất thải tập trung. Hình thức vi phạm này chủ yếu diễn ra ở các doanh nghiệp nhỏ trong nước. Với những thành phần này rất cần sự tham gia phát hiện và đấu tranh trực tiếp của người dân trong địa bàn bị ảnh hưởng.
Loại vi phạm thứ 2 là các KCN có khu xử lý tập trung nhưng không vận hành hoặc chỉ vận hành khi nắm được thông tin có cơ quan chức năng đến kiểm tra. Vi phạm loại này cũng giống như trường hợp các đơn vị lớn, có vốn đầu tư nước ngoài tuy đã đầu tư hẳn một khu xử lý chất thải tập trung hẳn hoi nhưng cũng không cho sử dụng như đã đề cập ở trên. Loại vi phạm này mức độ lớn hơn, quá trình phát hiện vi phạm cũng như đấu tranh xử lý cũng phức tạp hơn đòi hỏi sự phối hợp của nhiều lực lượng, nhiều thành phần, trong đó Cục Cảnh sát PCTP về môi trường và lực lượng Cảnh sát PCTP về môi trường các địa phương phải là nòng cốt. Cái khó trong đấu tranh với loại vi phạm này hiện nay là hệ thống chế tài xử lý còn chưa đầy đủ, chưa đủ mạnh.
Loại vi phạm thứ ba phổ biến là các đơn vị sản xuất kinh doanh thuê lại một doanh nghiệp khác có chức năng xử lý rác thải, chất thải để đẩy trách nhiệm. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, đơn vị được thuê lại xử lý loại chất thải ấy lại không có chức năng, hoặc không đủ năng lực, tiềm lực, công nghệ cũng như mặt bằng. Bởi thế nên vì sao mới có những vụ đổ đất lấp mộ ở Dương Nội cách đây ít lâu, hay vụ việc vừa mới xảy ra ở Vĩnh Hiệp, Khánh Hòa. Hay như vụ bắt quả tang đổ trộm gần 2 triệu mét khối đất đá ra khu vực chân cầu Thanh Trì, Đại Kim trước đây. Thậm chí còn có doanh nghiệp bị phát hiện không thuê đơn vị xử lý mà trực tiếp chôn lấp chất thải, sản phẩm quá hạn hôi thối mang mầm bệnh ngay trong khuôn viên đơn vị mình, bất chấp ảnh hưởng của nó tới chính cán bộ, công nhân viên của mình mà chúng tôi sẽ đề cập vào một dịp khác.
Thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý cho biết, theo thống kê của Cục thì có khoảng 70 doanh nghiệp thuộc diện không có giấy phép hoặc có giấy phép nhưng không đủ năng lực vẫn đang tham gia vào lĩnh vực xử lý rác thải kiểu này. Đây lại thêm một biểu hiện nữa của thái độ vô trách nhiệm với cộng đồng, bất chấp tất cả để đạt mục đích kinh tế mà bỏ qua mọi ảnh hưởng, tác động tới cuộc sống tương lai của cả đơn vị thuê lẫn đơn vị được thuê. "Trong thời gian tới, lực lượng cảnh sát môi trường cũng sẽ đẩy mạnh đấu tranh với loại vi phạm này" - Thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý khẳng định
