Theo báo cáo của Tổ chức Hàng hải quốc tế thuộc Liên Hiệp Quốc (IMO), 64 vụ tấn công cướp biển được ghi nhận đã xảy ra tại 9 quốc gia trong khu vực Vịnh Guinea năm 2011, tăng thêm 45 vụ tại 7 quốc gia vùng này, năm 2010. Chỉ riêng trong 2 tháng đầu năm 2012, IMO đã ghi nhận được 10 vụ tấn công của cướp biển khi giá dầu thế giới tăng cao.
Cũng giống như nạn cướp biển ngoài khơi Somalia, những vụ tấn công ở ngoài khơi Vịnh Guinea - kéo dài từ Bờ Biển Ngà ở phía tây đến Nigeria và xuôi xuống Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) - rộ lên do những mối lợi kinh tế béo bở hấp dẫn những băng nhóm tội phạm có tổ chức và cũng do sự yếu kém của chính quyền trong việc trấn áp tội phạm khu trú ở vùng bờ biển. Bọn tội phạm vũ trang trong vùng châu thổ Niger từ lâu đã tiến hành nhiều cuộc tấn công vào những đường ống dẫn dầu trên đất liền để cướp dầu thô. Trong những năm gần đây, bọn chúng mở rộng mục tiêu đến những chuyến tàu chở dầu và hàng hóa ngoài khơi.
Trước tình hình rối ren này, một quốc gia nhỏ bé ở Tây Phi là Togo đã lên tiếng kêu gọi Liên Hiệp Quốc (LHQ) giúp đỡ thành lập một nhóm các quốc gia để phối hợp chiến đấu chống cướp biển Vịnh Guinea, tương tự như những gì mà thế giới đã làm để chống lại bọn cướp biển Somalia. Đại diện các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Pakistan và Mỹ ở LHQ sau đó đã nhanh chóng hưởng ứng lời kêu gọi của Togo.
Vịnh Guinea được đánh giá là một trong những khu vực có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới. Châu Phi hiện chiếm 10% trữ lượng dầu mỏ toàn thế giới và còn nhiều mỏ dầu chưa được phát hiện. Nạn cướp biển không chỉ đe dọa riêng ngành vận tải biển mà còn tác động xấu đến kinh tế thế giới. Tổn thất do cướp biển gây ra ở vùng Vịnh Guinea - gồm giá trị hàng hóa bị cướp, phí bảo hiểm cũng như chi phí cho an ninh - ước tính đã lên đến 2 tỉ USD mỗi năm - so với 7 tỉ USD do cướp biển Somalia gây ra.
Đối với những quốc gia tiêu thụ dầu mỏ như Mỹ - với 15% lượng dầu nhập khẩu từ vùng Vịnh Guinea và có thể tăng đến 25% trong 5 năm tới - thì giá dầu sẽ bị đội lên cao. Còn đối với những quốc gia sản xuất dầu mỏ thì nạn cướp biển sẽ tác động xấu đến thu nhập quốc gia và gây lo sợ cho giới đầu tư nước ngoài. Benin - quốc gia có thu nhập chủ yếu từ sản xuất dầu mỏ - rơi vào tình trạng lao đao khi số lượng tàu sử dụng cảng Cotonou của nước này đã giảm đi 70% kể từ khi những cuộc tấn công cướp biển bắt đầu rộ lên trong thời gian gần đây.
Phản ứng trước tình hình này quân đội Mỹ - thông qua Bộ chỉ huy châu Phi (AFRICOM) - bắt đầu triển khai chương trình huấn luyện phối hợp cùng với lực lượng hải quân các nước Tây Phi nhằm tăng cường an ninh hàng hải và khu vực. Chương trình diễn ra trên các tàu của Hải quân Mỹ và điều này cũng giúp cho Mỹ duy trì sự hiện diện quân đội ở châu Phi mà không cần phải thành lập căn cứ hải quân trên lục địa. Đồng thời Mỹ cũng muốn làm giảm bớt mối lo lắng về việc quân đội nước này đang cố gắng xây dựng một căn cứ tiền tiêu ở châu Phi, tương tự như quân đội Mỹ từng làm ở Okinawa ở Nhật Bản, Vịnh Guantanamo ở Cuba và Vịnh Subic ở Philippines.
Chỉ riêng hai nước Nigeria, quốc gia sản xuất dầu mỏ chính ở vùng hạ Sahara của châu Phi, và Benin, láng giềng nhỏ bé phía đông, đã hứng chịu hơn 27 cuộc tấn công cướp biển trong năm 2011. Điểm đặc biệt là cướp biển vùng Vịnh Guinea chủ yếu đánh cướp hàng hóa hơn là sử dụng chiến thuật của cướp biển Somalia như là bắt cóc tàu đòi tiền chuộc. Nhưng thị trường bảo hiểm hàng hải ở London cũng đưa Benin, Nigeria và những vùng nước lân cận vào danh sách những vùng nguy cơ cao cho ngành vận tải trên biển - ngang tầm với Vịnh Aden nằm giữa Yemen và Somalia. Benin là đường vào chính đến các nước trong đất liền như Niger, Chad và Burkina Faso cho nên nền kinh tế Benin phụ thuộc rất lớn vào những chuyến tàu hàng. Maxime Ahoyo, lãnh đạo hải quân nhỏ bé của Benin, cho biết vì sợ cướp biển mà hàng chục tàu hàng không dám đến cảng nước này nữa.
Một lý do giải thích tại sao nạn cướp biển ngày càng hoành hành ở vùng Vịnh Guinea là sự thiếu lực lượng tác chiến hải quân và thiếu sự hợp tác an ninh hàng hải giữa các quốc gia trong khu vực - trong đó nhiều quốc gia quá nghèo khổ cộng thêm tình trạng mất ổn định về chính trị. Thậm chí các quốc gia vùng Vịnh Guinea còn thiếu cả những công cụ cơ bản nhất để đối đầu với hoạt động tội phạm ngoài khơi, như là thiết bị radar và tàu tuần tra!
Trong khi đó, một số chủ tàu hàng không muốn báo cáo tai nạn để tránh việc phí bảo hiểm bị tăng giá đột biến, đặc biệt nếu số hàng hóa bất hợp pháp có mặt trên tàu. Trong những trường hợp khác, nhiều vụ tấn công xảy ra bên trong vùng nước của lãnh thổ nên không được coi là hành vi cướp biển theo luật quốc tế và do đó cũng không được báo cáo.
Trong nỗ lực chống cướp biển ở Vịnh Guinea cũng như khu vực biển Tây và Trung Phi, ngày 27/2/2012 một cuộc diễn tập hải quân mang tên "Obangame Express 2012" được triển khai tại Calabar của Nigeria và kéo dài khoảng một tuần, với sự tham gia của 11 nước gồm Mỹ, Bỉ, Tây Ban Nha, Nigeria, Cameroon, Gabon, Ghana, Cộng hòa Congo, Benin, Sao Tome, Principe và Togo. Mục tiêu của cuộc diễn tập là tăng cường hợp tác chống mọi hoạt động tội phạm trên biển, chia sẻ thông tin, phối hợp tác chiến và nâng cao kỹ năng chiến đấu
