Từ "phiên chốt đơn" đến vụ án hình sự

Sự bùng nổ của hoạt động livestream bán hàng đã mở ra một phương thức kinh doanh hoàn toàn mới, khi chỉ với một chiếc điện thoại và tài khoản mạng xã hội, người bán có thể tiếp cận hàng chục nghìn khách hàng, chốt hàng nghìn đơn chỉ trong vài giờ. Tuy nhiên, phía sau những phiên livestream doanh thu "khủng" ấy cũng đang lộ rõ nhiều khoảng tối về hàng giả, hàng nhái, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và gian lận thương mại.

Diễn biến các vụ án được phát hiện gần đây cho thấy cơ quan chức năng đã chuyển từ xử lý hành chính sang kiên quyết khởi tố hình sự đối với những hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Điển hình, cuối tháng 6/2026, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Ninh Bình đã khởi tố bị can Trần Thị Mơ (sinh năm 1984, trú xã Vũ Dương, tỉnh Ninh Bình) về tội "Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp" theo Điều 226 Bộ luật Hình sự. Kết quả điều tra xác định, mặc dù không được các chủ sở hữu nhãn hiệu cho phép, Mơ vẫn tìm mua các sản phẩm giả mạo nhiều thương hiệu nổi tiếng như túi xách, ví, khăn, quần áo... rồi bày bán tại cửa hàng ở số 40 Hàn Thuyên, phường Nam Định và thường xuyên livestream trên Facebook để chào bán cho khách hàng trên cả nước.

Quá trình khám xét, lực lượng chức năng thu giữ 2.025 sản phẩm giả mạo các nhãn hiệu đã được bảo hộ tại Việt Nam, gồm túi xách, áo, ví, khăn... Hội đồng định giá xác định tổng trị giá số hàng hóa vi phạm là 256,77 triệu đồng. Từ các tài liệu, chứng cứ thu thập được, Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và tiếp tục mở rộng điều tra để làm rõ toàn bộ quá trình thu mua, tiêu thụ số hàng hóa giả mạo nhãn hiệu.

Trước đó chỉ ít ngày, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Ninh Bình cũng đã khởi tố Nguyễn Xuân Hoàng (sinh năm 1995), chủ một hộ kinh doanh tại đường Trần Nhân Tông, xã Vĩnh Trụ, về cùng tội danh. Theo điều tra, dù không được các doanh nghiệp sở hữu nhãn hiệu hoặc đại diện hợp pháp cho phép sản xuất, kinh doanh hay phân phối sản phẩm mang các nhãn hiệu nổi tiếng, Hoàng vẫn thu mua hàng hóa trôi nổi trên thị trường để bán kiếm lời. Tang vật thu giữ gồm 702 sản phẩm quần áo, giày dép và dây lưng giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng, không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc, với tổng trị giá 304,1 triệu đồng.

Đáng chú ý, đây không phải những vụ việc đơn lẻ. Theo Công an tỉnh Ninh Bình, từ khi triển khai đợt cao điểm thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Phòng Cảnh sát kinh tế đã khởi tố 6 vụ án, 6 bị can đều về tội "Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp" theo Điều 226 Bộ luật Hình sự. Tang vật thu giữ gồm mỹ phẩm, quần áo, giày dép, túi xách, ví, khăn... giả mạo nhiều nhãn hiệu nổi tiếng, với tổng trị giá hơn 14 tỷ đồng.

Điểm đáng chú ý trong các vụ án này là phương thức hoạt động khá giống nhau. Các đối tượng chủ yếu thu mua hàng hóa không rõ nguồn gốc hoặc hàng giả mạo nhãn hiệu, sau đó tận dụng sức lan tỏa của mạng xã hội để livestream, quảng cáo là hàng chính hãng, hàng xách tay hoặc hàng "xả kho", "giảm giá sâu". Với tâm lý tin tưởng vào hình ảnh trực tiếp và các chương trình khuyến mại liên tục, nhiều người tiêu dùng đã nhanh chóng đặt mua mà không có điều kiện kiểm chứng nguồn gốc sản phẩm.

Những vụ án liên tiếp bị khởi tố cho thấy livestream không còn đơn thuần là công cụ bán hàng, mà trong một số trường hợp đã bị lợi dụng để tiêu thụ hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với quy mô lớn. Đồng thời, đây cũng là thông điệp mạnh mẽ của lực lượng Công an rằng mọi hành vi lợi dụng không gian mạng để kinh doanh trái pháp luật đều có thể bị phát hiện, điều tra và xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Siết "vùng xám" để bảo vệ người tiêu dùng

Việc nhiều vụ việc được chuyển từ xử phạt hành chính sang khởi tố hình sự cho thấy các cơ quan chức năng không còn chỉ dừng lại ở việc nhắc nhở hay xử phạt đơn lẻ mà đang từng bước lập lại kỷ cương đối với hoạt động kinh doanh trên môi trường số. Đây không chỉ là biện pháp răn đe các đối tượng lợi dụng livestream để tiêu thụ hàng giả, hàng kém chất lượng mà còn góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp làm ăn chân chính, tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Những con số thống kê cũng phản ánh rõ xu hướng siết chặt quản lý. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội đã kiểm tra 2.992 vụ việc, xử lý 2.864 vụ vi phạm, chuyển 43 vụ có dấu hiệu hình sự sang cơ quan điều tra. Tổng số tiền xử lý vi phạm hành chính, truy thu và nộp ngân sách đạt hơn 56,6 tỷ đồng, trong khi giá trị hàng hóa vi phạm bị tịch thu, buộc tiêu hủy lên tới gần 47,8 tỷ đồng. Nhiều vụ việc liên quan đến hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội đã được phát hiện, xử lý, cho thấy không gian mạng đang trở thành một trong những mặt trận trọng điểm trong cuộc chiến chống gian lận thương mại.

Tuy nhiên, đằng sau những kết quả đó cũng đặt ra không ít câu hỏi về hiệu quả quản lý. Thực tế, nhiều tài khoản livestream bán hàng giả, hàng nhái vẫn ngang nhiên hoạt động trong thời gian dài, thu hút hàng chục nghìn lượt theo dõi, mỗi phiên phát trực tiếp chốt hàng trăm, thậm chí hàng nghìn đơn hàng trước khi bị phát hiện. Không ít chủ shop công khai quảng bá các sản phẩm gắn nhãn hiệu nổi tiếng với mức giá chỉ bằng một phần rất nhỏ so với hàng chính hãng, nhưng vẫn tồn tại trên không gian mạng trong thời gian dài. Chỉ đến khi lực lượng Công an xác lập chuyên án, tiến hành điều tra hoặc khi vụ việc đã gây hậu quả lớn, những đường dây này mới bị bóc gỡ.

Điều đó cho thấy công tác quản lý thị trường trên không gian mạng vẫn còn những khoảng trống cần sớm được khắc phục. Trong khi hoạt động kiểm tra tại chợ, cửa hàng và kho hàng truyền thống ngày càng được siết chặt thì hoạt động kinh doanh trên mạng xã hội, đặc biệt là livestream bán hàng, vẫn diễn biến rất nhanh, thay đổi liên tục và ngày càng tinh vi. Nếu lực lượng Quản lý thị trường vẫn chủ yếu dựa vào kiểm tra theo chuyên đề, phản ánh của người dân hoặc xử lý sau khi vi phạm đã xảy ra thì sẽ rất khó theo kịp tốc độ phát triển của thương mại điện tử.

Trong bối cảnh đó, lực lượng Quản lý thị trường cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý truyền thống sang quản lý trên môi trường số. Thay vì chỉ kiểm tra hàng hóa lưu thông trên thị trường, cần tăng cường giám sát các nền tảng mạng xã hội, ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu để phát hiện sớm các tài khoản có dấu hiệu kinh doanh hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc hoặc quảng cáo sai sự thật. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ hơn với lực lượng Công an, cơ quan Thuế, Hải quan và các nền tảng thương mại điện tử nhằm chia sẻ dữ liệu, truy vết dòng tiền, xác định nguồn hàng và xử lý ngay từ khâu đầu, thay vì chờ đến khi hàng hóa đã được tiêu thụ với số lượng lớn.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện hành lang pháp lý cũng là yêu cầu cấp thiết. Từ ngày 1/7/2026, Luật Thương mại điện tử 2025 chính thức có hiệu lực với nhiều quy định mới nhằm siết chặt hoạt động kinh doanh trên nền tảng số. Theo đó, các sàn thương mại điện tử và nền tảng mạng xã hội có hoạt động kinh doanh phải xác thực danh tính người bán trước khi mở gian hàng hoặc tổ chức livestream bán hàng; lưu trữ dữ liệu phục vụ công tác quản lý và phối hợp với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, ngăn chặn, xử lý các hành vi vi phạm. Những quy định này được kỳ vọng sẽ từng bước khép lại những "vùng xám" mà các đối tượng đã lợi dụng trong thời gian qua.

Ở góc độ người tiêu dùng, sự cảnh giác vẫn là "lá chắn" đầu tiên. Việc lựa chọn các gian hàng uy tín, yêu cầu hóa đơn, chứng từ, kiểm tra thông tin về nguồn gốc sản phẩm và không chạy theo những lời quảng cáo "giảm giá sốc", "xả kho", "duy nhất hôm nay" sẽ góp phần hạn chế rủi ro. Tuy nhiên, người tiêu dùng không thể tự bảo vệ mình nếu thiếu một cơ chế giám sát đủ mạnh từ các cơ quan quản lý và sự vào cuộc quyết liệt của các nền tảng số.

Những vụ án liên tiếp bị phát hiện và khởi tố thời gian qua là lời cảnh báo mạnh mẽ đối với các đối tượng lợi dụng không gian mạng để kinh doanh hàng giả, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý đối với lực lượng chức năng. Chỉ khi công tác quản lý theo kịp sự phát triển của công nghệ, các "vùng xám" trong hoạt động livestream bán hàng mới thực sự được thu hẹp, qua đó bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, doanh nghiệp chân chính và giữ vững kỷ cương của thị trường trong nền kinh tế số.